Borgerhoff & Lamberigts gebruikt cookies om uw surfervaring beter te maken.
Akkoord

Waar ben je naar op zoek?

Brel, vurig bewonderaar van Marieke en het vlakke Vlaanderen

In oktober 2018 is het 40 jaar geleden dat Jacques Brel overleed in een ziekenhuis nabij Parijs. De Franse hoofdstad waar Brel zijn ongelofelijke carrière ontplooide, maar die hem nooit zijn Belg­ zijn deed vergeten. Of was Le Grand Jacques eerder in hart en nieren een Vlaming, zoals hij zelf volhield? 

Thijs Delrue gaat in 'Brel, de Belg' op zoek naar de 'belgitude' van Brel. Deze korte voorpublicatie zoomt in op het lied Marieke waarmee de grootmeester zijn warme liefde voor het Vlaanderenland betuigt.

Dé Vlaamse vrouw

In 1988, tien jaar na Brels overlijden, wordt in Brugge een standbeeld van Marieke onthuld, een initiatief van Johan Anthierens. Dat gaat niet zonder slag of stoot, want enkele gemeenteraadsleden wrijven het Jacques Brel nog steeds aan dat hij zijn dochters naar een Franse school gestuurd heeft in plaats van hen Nederlands te laten leren. Nogal kortzichtig, want als er één lied is dat Brugge (en Gent) in Frankrijk en misschien zelfs wereldwijd op de kaart gezet heeft, dan is het Marieke.  Ironisch ook, omdat Marieke het enige originele lied is waarin Brel zich aan de Vlaamse taal waagt, en waarmee hij ook die taal exporteert buiten de Vlaamse grenzen. Het is zelfs het allereerste lied, een jaar ouder dan Le plat pays , waarin hij ondubbelzinnig zijn liefde betuigt voor ‘mijn platte land, mijn Vlaanderenland’.

In 1958 al zingt Jacques Brel Les Flamandes maar dat nummer valt uitgerekend bij heel wat Vlamingen niet in goede aarde. Brel is zich van geen kwaad bewust, want zijn liefde voor Vlaanderen is oprecht. Dat wil hij bewijzen met een lied dat gedeeltelijk in de taal van zijn geliefde streek geschreven is. ‘Ik wil geen kreupele zijn die op één been loopt’, vertelt hij aan reporter Jacques Danois. ‘Het zou toch belachelijk zijn dat ik Vlaanderen, waar ik van hou, bezing, en dat ik niet minstens één lied in het Vlaams heb.’ Om zeker te zijn dat zijn tekst correct is, roept hij de hulp in van zijn tweetalige Brusselse jeugdvriend Guy Bruyndonckx, die de Vlaamse strofes ontdoet van grammaticale foutjes. Het resultaat is een variërend refrein dat inhoudelijk niet bijster coherent lijkt, maar waarin de natuurelementen uit Le plat pays  en Mon père disait  al hun opwachting maken en ook hier vooral melancholie en zelfs smart suggereren: de wind is stom, de zee is grijs, het licht is donker en het zand schuurt. De zanger mist de liefde van Marieke, en dat vertaalt zich in het landschap tussen de torens van Brugge en Gent.

“Zonder liefde, warme liefde…”

Opnieuw primeert de sfeer hier op de betekenis van de woorden. ‘Het is onmogelijk om in een liedje van drie minuten precies te zeggen wat je bedoelt’, zegt Brel in het Franse tv-programma Rendez-vous avec… nadat hij Marieke  gezongen heeft. ‘Liever dan ernaast te zitten, wat toch vervelend is, probeer je een sfeer te scheppen met woorden.’ Wanneer de presentatrice erop wijst dat ze veel v’s gehoord heeft – de Franse uitspraak van de letter w – repliceert Brel gevat: ‘Dat is de wind die over het vlakke Vlaamse land waait.’ Brel is zo trots op de Nederlandse passages dat hij de vertaling ervan verbiedt: wie Marieke in een andere taal wil coveren, mag de Franstalige strofes vertalen, maar moet het originele refrein onaangeroerd laten.

Het lied werkt toe naar een climax, waarin alle vijvers tussen Brugge en Gent ’s avonds – wanneer hij terugdenkt aan Marieke – hun armen voor hem openen. De pathetiek is niet ver weg en doet denken aan de finale van Brels film Franz,  waarin Léon de Noordzee in loopt, gedesillusioneerd door de liefde. Of moeten we Marieke romantischer interpreteren en laat hij zich verdrinken in de liefde?
Eros of Thanatos? De liefde of de dood? Hoe dan ook staat het lied bol van de weemoed. ‘Marieke  is nog een beetje de kindertijd, het laatste icoon ervan’, zal Brel later beweren.

‘Talloze keren heb ik Jacques van Knokke naar de luchthaven van Brussel gereden’, vertelde zijn goede vriend Franz Jacobs, uitbater van nachtclub The Gallery in Knokke, aan Mohamed El-Fers. ‘Elke keer zong hij dan in de auto Le plat pays. Soms, als hij een boerendochter langs de weg zag lopen, vroeg hij mij te stoppen. Dan deed hij het raam van de auto open en zong dan in zijn beste Vlaams: “Zonder liefde, warme liefde…” Marieke is de vrouw van zijn leven geweest, in elk geval in zijn dromen. Zeg maar als vrouwelijk prototype.’

"Soms, als Brel een boerendochter langs de weg zag lopen, vroeg hij mij te stoppen. Dan deed hij het raam van de auto open en zong dan in zijn beste Vlaams: “Zonder liefde, warme liefde…"

Franz Jacobs, uitbater van nachtclub The Gallery in Knokke

Het meisje achter de mythe

Een combinatie van nostalgie en de eerste prille liefde dus? Johan Anthierens dacht beide elementen terug te vinden in een zekere Marie-Louise, die opgegroeid was in de buurt van Jabbeke, maar haar oude dag doorbracht in Knokke. Toen zij Brel daar live aan het werk zag, herkende ze hem: ze had hem al gezien als kind, toen hij tijdens een van zijn fietstochten door de polders in haar dorp Stalhille beland was. Johan Anthierens praatte en schreef veel met de vrouw, die in Knokke naar eigen zeggen goed bevriend raakte met de zanger. In Anthierens’ boek Brel, de passie en de pijn getuigde ze zelfs dat Brel haar voorgesteld had om met hem het ruime sop te kiezen. In 2000 overleed zowel Johan Anthierens als Marie-Louise, en negen jaar later ging Knack-journalist Stijn Tormans op onderzoek uit naar ‘het meisje achter de mythe’. Twee vriendinnen van Marie-Louise beweerden dat zij 25 jaar na Marieke  een antwoord geschreven en gezongen had op een lezing van Johan Anthierens. Onder de nom de plume Fleur de Lotus zou ze zelfs een aantal liedjes hebben laten registreren bij Sabam.

een kus aan alle Mariekes

France Brel denkt er het hare van. Zij is ervan overtuigd dat Anthierens, die ze voor het overige enorm respecteert, zich heeft laten meeslepen. Volgens haar heeft haar vader maar twee liedjes opgedragen aan een concrete persoon: Jojo, voor zijn boezemvriend, en Isabelle, voor zijn jongste dochter. Ter verdediging van de bewuste Marie-Louise: zij wist zelf maar al te goed dat ze niet de enige inspiratiebron was voor Marieke. In een brief aan Brel-kenner Toon Hillewaere schreef ze: ‘U weet nu hoe het lied Marieke  ontstaan is, en dat Brel de naam door mij gekend heeft als een typische Vlaamse naam van al die lieve goeie zorgzame vrouwen die in die tijd als Marieke geboren werden. Het is niet alleen voor mij gemaakt, maar een ode aan alle Miekes, Mariatjes, Marie-Jeannes, Marie-Louises enz. Ik noem het een kus aan alle Mariekes hier van Brel.

Volgens Hillewaere is zelfs die visie op de origine van Marieke nog te romantisch en bedacht Brel voor zijn chansons fictieve personages, voor wie hij namen koos op basis van de muzikaliteit. ‘Zo werd het Marieke en niet Nele, of in Le plat pays  Frida en niet An.’ Hij voegt er wel aan toe dat Marie-Louise na Brels dood gepleit heeft voor een standbeeld van haar geliefde zanger in Knokke. Maar de burgemeester van de kustgemeente, graaf Leopold Lippens, zou Brel niet Vlaams genoeg gevonden hebben...

Brel, de Belg

De Fransen hebben Brel gevraagd om Fransman te worden. Dat deden ze wel pas toen hij uitgegroeid was tot de meest succesvolle chansonnier van zijn tijd, niet toen hij in 1953 met een gitaar en een koffer in de hand op het perron van Paris-Gare du Nord aankwam. Hij is altijd Belg gebleven. U ontdekt alles over de 'belgitude' van Brel in dit boek.
Brel, de Belg

Anderen kochten ook